به مناسبت زادروز مشترک برتراند راسل و حکیم عمر خیام
برتراند راسلی که ما می‌شناسیم؛ خیامی که جهان می‌شناسد

مجتبی رحیمی | جامعه نو: امروز، ۱۸می٬ مصادف است با ۱۴۶امین سالروز تولد برتراند راسل، فیلسوف مشهور انگلیسی که به همراه فرگه، از بنیان گذاران منطق جدید به حساب می آیند. اما ما ایرانیان، راسل را به گونه ای دیگر می شناسیم. راسل نزدیک به یک قرن زیست(بیشتر از شاگرد مشهورش ویتگنشتاین) و زندگی شخصی بسیار پر حاشیه ای داشت. علاقه او به فلسفه و منطق هم پای علاقه او به سایر حوزه های فکری چون سیاست، اخلاق و دین بود. این وجه از چهره راسل برای ما بسیار آشنا تر است. بیشتر ایرانیان علاقه مند به اندیشه، تفکر انتقادی در حوزه دین را با «چرا مسیحی نیستم» شناخته اند و تامل در باب بدیهیات اخلاق را با«زناشویی و اخلاق» آغاز کرده اند. راسل برای علاقه مندان به فلسفه«محض»(نامی که در دانشگاه برای آن گذاشته اند) هم آشنا است. تاریخ فلسفه غرب او که سال ها پیش توسط نجف دریابندری ترجمه شد، هنوز هم منبعی برای یادگیری سیر تاریخ فلسفه غرب برای دانشجویان است. برای کسانی چون من که در جو شدیدا مذهبی آموزش و پرورش در سال های دهه ۸۰ شمسی زیسته اند، خواندن نقدهای سنگین راسل به عقاید مذهبی، بسیار حیرت انگیز بود. ما همچون نسل قبلی در هژمونی قدرت بیان و تفکر ایدئولوژیک مذهبی شریعتی مانده بودیم و کسانی چون راسل، «پتک» به دست به سراغ کلیشه هایمان می آمدند و تفکر انتقادی را به بهترین شکل و در بالاترین سطح به ما می آموختند.
نکته جالب درباره راسل این است که او با آن چهره تیپیک(نشسته بر مبل و پیپ بزرگی در دست) پس از گذشت نزدیک به نیم قرن، همچنان در ایران محبوب است. هنوز میتوان جوانانی را دید که در شبکه های مجازی تصاویر مصاحبه های او را_که اغلب حول موضوع مذهب است_ دست به دست می کنند.
گرچه راسل در عالم فلسفه بخاطر نظریاتش در باب منطق و فلسفه تحلیلی مشهور است، اما او برای ما استاد تفکر انتقادی است. در عالم تفکر عمومی در ایران هر گروه و فرقه ای، بنابر احتیاجات یا ذوق فکری، متفکرانی را به جامعه معرفی می کند، اما راسل از این امر مستثنا است. کتاب های او در همه دوره ها و توسط همه گروه ها ترجمه شده است. در واقع، راسل با آن چهره نمادینش همه را راضی نگاه می دارد. از اخلاق گرایان سنتی تا چپ گرایان، همه می توانند آبشخوری از تفکر راسل داشته باشند.
زمانی می اندیشیدم که عدم شناخت ما از راسل فیلسوف و توجه کامل ما به آثار حوزه عمومی اش، اشتباهی است جبران ناپذیر؛ اما امروز باید این تفکر را کنار گذاشت و اعتراف کرد که راسل جدای از فلسفه اش برای ما ایرانیان شناخته شده است و شاید جوهره آن شناخت رویکرد نقادانه راسل به مذهب باشد…

همچنین امروز مصادف است با ۹۷۰امین سالروز تولد حکیم خیام؛ ریاضیدان، منجم و شاعری که تبحرش در ریاضیات و نجوم را اگر جهانیان از یاد ببرند، شعر و حکمتت سراییده شده اش را جهان، در پیشانی خاطرات خود از حفظ دارد. تقارن زمانی تولد این حکیم و آن فیلسوف، تداعی گر نقاط اتصالی است که از ذهن آن هر دو اندیشمند گذشته، و امروز از ذهن هواداران آن هر دو می گذرد. از خیام گفتن در این مقال کار عبثی است. بهتر آنکه خیام خود شارح حال خویش باشد:
آنانکه محیط فضل و آداب شدند/ در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند به روز/ گفتند فسانه ای و در خواب شدند

  • لینک کوتاه:

مطالب اخیر

ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای ضروری با ستاره (*) مشخص شده‌اند.

Cancel reply