728 x 90

دکتر جواد صالحی اصفهانی:
اعتراض‌های اخیر نتیجه فقر اقتصادی نیست

دکتر جواد صالحی اصفهانی / برگردان: زهره قلی­‌پور / جامعه‌نو – در غرب ناآرامی‌های اخیر ایران را نتیجۀ بلافصل فقر فزاینده‌ای برمی‌شمرند که به نوبۀ خود حاصل شکست توافق هسته‌ای ایران، و اتلاف منافع ناشی از آن قلمداد می‌شود. رئیس‌جمهور ایران در زمان انتخابات اعلام کرده بود توافق هسته‌ای تنها راه رشد وضعیت معاش است. اما اعتراضات در شهرهای کوچک ایران نشان می‌دهد این وعده چندان محقق نشده است. تردیدی نیست که بعد از برجام شاهد گشایش‌هایی در تنگناهای اقتصادی ایران بوده‌ایم، اما آیا این تحولات تأثیری هم بر میزان فقر و وضع معیشتی مردم ایران داشته؟
تنها منبع موثقی که می‌تواند پاسخگوی چنین پرسشی باشد “آمار میزان هزینه و درآمد خانوار” است که اطلاعات آن از دهۀ ۱۹۶۰ میلادی سالانه در مرکز آمار ایران گردآوری می‌شود. گزارش‌ها نشان می‌دهند تأثیر منافع برجام بر استانداردهای زندگی، شش ماه بعد از انجام توافق هسته‌ای یعنی ژانویۀ ۲۰۱۶ محسوس شده است. بنابراین برای مشاهدۀ تأثیر این توافق بر وضعیت معاش باید به اطلاعاتی رجوع کنیم که بعد از مارس ۲۰۱۶ جمع‌آوری شده‌اند. برای تشریح مطلب، از دو نمودار بهره گرفته می‌شود که اولی میانگین هزینه‌های خانوار را به ازای هر شخص واقعی و بر اساس شاخص قیمت مصرف‌کننده نشان می-دهد، این نمودار به گونه‌ای تنظیم شده که تفاوت‌های هزینۀ زندگی در سه محل را نشان دهد: کلانشهر تهران (که ۱۶% جمعیت ایران را دربرمی‌گیرد)، مناطق شهری (شامل ۵۸% جمعیت ایران)، و مناطق روستایی (۲۶%). در نمودار دوم از همان داده‌ها برای محاسبۀ درصد جمعیتی استفاده شده که زیر خط فقر به سر می‌برند. (در هر دو نمودار، خط‌چین سبز معرف تهران، خط آبی معرف مناطق روستایی، و خط‌چین قرمز معرف شهرهای دیگر است.)

تصویر ۱٫ سرانۀ هزینۀ زندگی (بنا به قیمت­‌های سال ۲۰۱۶-۲۰۱۷)

توضیح نموار: همۀ هزینه‌ها روزانه و به ازای هر شخص، با ارزش ریالی محاسبه گردیده. نمودار سرانۀ متوسط هزینۀ زندگی به همین ترتیب است. منبع: اسناد آمار هزینه و درآمد خانوار در مرکز آمار ایران

از این نمودار دو نکته برمی‌آید. یکی میزان اختلاف وضعیت معاش بین تهران و سایر مناطق کشور است که باید آن را نتیجۀ ریاضت اقتصادی دولت روحانی برشمرد؛ حاصل چنین ریاضتی کاهش تورم و در عین حال افزایش هزینه‌های اشتغال، کاربست سیاست‌های انقباضی چون بالابردن قیمت‌های انرژی، کاهش بهای پرداخت نقدی، با هدف خدمت به کسب و کار، و وضع طبقۀ متوسطی بوده که عمدتاً در پایتخت ساکن هستند. نکتۀ جالب توجه آن است که اختلاف میزان فرصت‌ها در تهران و سایر شهرها، نقش رکود اقتصادی در اعتراضات اخیر را نشان می‌دهد. از همین رو به رغم ناآرامی‌های سال ۸۸، که تهران قطب اصلی آن بود، شلوغی‌های اخیر در شهرهای کوچک پررنگ‌تر شد. نکتۀ ثانی، چنانکه از نمودار برمی‌آید، آن است که استانداردهای زندگی در سایر بخش‌های ایران در ۲۰۱۶-۲۰۱۷ دیرتر از تهران رو به بهبودی نسبی گذاشته است. می‌توان این نکته را تأثیر مثبت برجام قلمداد نمود که به گزارش SCI بر رشد یازده درصدی تولید ناخالص ملی در ۲۰۱۶-۲۰۱۷ دلالت دارد.
در نمودار دوم شاهد فزونی یکنواخت میزان فقر در مناطق شهری از سال ۲۰۱۲ هستیم که خود می‌تواند مؤید ناآرامی‌های اخیر در شهرستان‌ها باشد. مناطق روستایی در نخستین سال ریاست جمهوری روحانی فقر شدیدی را حس کردند که دیرپا شد، در این نمودار هم نشانه‌ای از تأثیر ثمرات تولید ناخالص یازده درصدی در این مناطق به چشم نمی‌آید، چه بسا باید زمان بگذرد تا تأثیر آن متجلی شود. خبر خوب پیرامون برجام آن است که وضعیت اقتصادی ایران طبق برآورد SCI به رشد خود تا شش‌ماهۀ نخست ۲۰۱۷-۲۰۱۸ ادامه خواهد داد، اما هنوز بر ما آشکار نیست این رشد تا چه میزان به قشر آسیب‌پذیر در شهرهای کوچک‌تر کمک خواهد کرد.

تصویر دوم، نرخ فقر بر حسب منطقه

توضیح نمودار: خط فقر در اینجا به ازای قدرت خرید روزانه ارزیابی شده که در تهران معادل ۷$، در مناطق شهری معادل ۵$، و در نواحی روستایی برابر با ۳٫۶$ است.

این نمودار تأثیر پرداخت نقدی یارانه‌ها در دورۀ احمدی‌نژاد، بر میزان فقر را نشان می‌دهد که از سال ۲۰۱۱ به عنوان بخشی از طرح هدفمندسازی یارانه‌ها اعمال شد. چه‌طور می‌توان مطمئن شد کاهش فقر بعد از سال ۲۰۱۰ نتیجۀ پرداخت نقدی بوده؟ چه عامل دیگری می‌توانسته، چنانکه از تصویر ۱ برمی‌آید، در کاهش فقر مناطق شهری و روستایی، به موازات کاستی گرفتن هزینه‌های زندگی در آنها مؤثر افتاده باشد. دومین نکته‌ای که از این نمودار برمی‌آید تنزل عمومی نرخ فقر در ایران است که میزان ۴٫۷% در ۲۰۱۶-۲۰۱۷ برای کل کشور را نشان می‌دهد؛ طبق خطوط فقر ترسیم شده در نمودار، وضعیت ایران در مقایسه با همتایانش، از حیث متوسط درآمد، عادی به نظر می‌رسد. با لحاظ این ارقام، روشن نیست چه-طور می‌توان اعتراضات اخیر را به تشدید فقر نسبت داد، البته این ناآرامی‌ها را می‌توان نتیجۀ بیکاری و عدم تحقق انتظارات اقتصادی قلمداد کرد، اما تشدید فقر، عامل اصلی نیست. گرچه رشد اقتصادی در ایرانِ وابسته به نفت برای اقشار کم‌درآمد چشمگیر نیست، اما دولت‌های پوپولیست در پی جلب نظر این اقشار از هیچ کوششی دریغ نمی‌کنند. چنانکه از منطق اقتصادی روحانی برمی‌آید، وی تلاش خود را بر رشد اقتصادی به جای توزیع مجدد سبد کالا گذاشته. اما همین منطق به ما می‌گوید میزان یارانۀ نقدی از یارانه‌های انرژی سبقت می‌گیرد. اینکه تیم اقتصادی روحانی تصمیمات نامطلوبی در جهت پرداخت نقدی یارانه‌ها اتخاذ کرده‌، احتمالاً پیامد منطقی سیاست‌های احمدی‌نژاد است (چنانکه همین نسبت را می‌توان در رابطۀ ترامپ و ماترک به‌جامانده از اسلافش شاهد بود). نکته در این است که دولت روحانی، ضمن عقب‌نشینی از سیاست‌های اقتصادی احمدی‌نژاد هیچ ابزار تأثیرگذاری برای اصلاح قیمت انرژی ندارد.

منبع: سایت رسمی جواد صالحی

  • لینک کوتاه:

مطالب اخیر

ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای ضروری با ستاره (*) مشخص شده‌اند.

Cancel reply

2 نظر

  • رها
    ۱۷ دی ۱۳۹۶, ۲۱:۵۱

    خط چین سبز تهران، خط چین قرمز مناطق شهری و خط آبی روستایی است. اشتباه ترجمه رو لطفاً اصلاح کنید

    REPLY
    • جامعه نو
      جامعه نو@رها
      ۱۸ دی ۱۳۹۶, ۱۱:۴۷

      ممنون. اصلاح شد

      REPLY